Amadeus Mozart, bildiğiniz gibi değil
Can Gürzap, 23 yıl önce Salieri rolünü canlandırdığı Amadeus'un şimdi yönetmen koltuğunda. Gürzap, yarın akşam AKM'de galası yapılacak oyun için "Hiç beklemediğiniz bir Mozart portresiyle karşılaşacak, şaşıracaksınız." diyor.



Amadeus, bu sezon İstanbul Devlet Tiyatrosu'nun en iddialı oyunlarından biri. Yarın AKM'de galası yapılacak Amadeus'u yıllar önce oyuncusu olan Can Gürzap sahneliyor. Peter Shaffer'in yazıp, Nüvit Özdoğru'nun çevirdiği oyun, 1984'te Yücel Erten tarafından sahneye konulduğunda, başrolleri Can Gürzap (Salieri) ve Alev Sezer (Mozart) paylaşmış. Bu kez başrollerde Celal Kadir Kınoğlu ve Zafer Algöz var. Türk tiyatro tarihinin en görkemli yapımlarından biri olan oyun, besteci Wolfgang Amadeus Mozart'ın 250. doğum yılı kutlama etkinlikleri kapsamında 15. Uluslararası İstanbul Tiyatro Festivali'nde ön gösterim yapmıştı. 1984'te Milos Forman tarafından beyazperdeye aktarılarak 8 dalda Oscar Ödülü kazanan Amadeus, Mozart hayranlarını düş kırıklığına uğratıyor. Yazar Shaffer, dahi bestecinin yüzyıllardır piyanoların üzerinde duran porselen heykelciğini iki saat içinde yerle bir ediyor. Konuyu işlerken saray bestecisi Salieri'nin kıskançlığının Mozart'ı zehirlemeye kadar vardığı yolundaki iddialardan hareket eden yazar, hepimizin Mozart ezberini bozuyor. "Oyun, hem Mozart'ın hem Salieri'nin dramı aslında." diyen yönetmen Can Gürzap ile Amadeus'u, oyunculuğu ve yönetmenliği konuştuk.

Siz, 23 yıl önce oyuncusu olduğunuz bir oyunu şimdi yönetiyorsunuz. Sahnede oyuncu olmak mı, yönetmen koltuğuna oturmak mı daha keyifli?

İkisi de çok keyifili. Çünkü oyun çok iyi. Metin 1982'de elime geçtiğinde hem rejisör gözüyle çok beğenmiş, hem de oyuncu gözüyle Salieri rolünü çok sevmiştim. 1983'te İstanbul Devlet Tiyatrosu'na müdür olunca, ilk işim bu oyunu repertuara almak oldu. Sahneye mi koyayım, oynayayım mı? Böyle ikircikli bir durum. Sonra, oynayayım istedim. Yücel Erten de sahneye koydu. Fakat, o dönem Ankara'dan oyuna karşı bir direnme oldu. Başrejisör, rahmetli Asuman Korad, "Koskoca Mozart böyle küfürlü konuşup kavgalara karışır mı hiç?" dedi mesela.

Gerçekten de Mozart, dâhi bir besteciye yakışmayacak bir kişilikte mi? Hayranlarının kabullenemeyeceği kadar kötü bir tablo mu çiziyor?

Peter Shaffer'in 1979'da yazdığı ilk metin, gerçekten sahnelenemeyecek kadar ağırdı. Ama zaten kendisi değiştirdi o metni. Yine de oyun boyunca Mozart bağırıyor, çağırıyor, kavga ediyor, küfrediyor. Bu hal, pek hoş karşılanmıyor, Mozart ile bir araya getirilemiyor. Ama ben araştırdım, adamın 'Tourette sendromu' diye bir hastalığı olduğunu öğrendim. Yani istemdışı küfür ediyor aslında. Mozart'ın ele avuca sığmadığını herkes bilir, ama bu kadarını kimse tahmin etmez. Onu gözünde çok büyütenler için hayal kırıklığı olabilir tabii.

23 yıl önce oyunu izleyenler bugün de gelseler ne gibi değişiklikler fark edecekler?

Yücel Erten zamanında müzik canlıydı bir kere. Ben CD'den orkestra kullandım. Gerçi yazarın isteği bu yöndeydi. Onun istediği parçaları kullandım. 'Niye müzik canlı değil' diyenler olabilir, ben de onlara şunu derim: 'Nerden bulacaksın orkestraya verecek parayı?'

Müzik mağazalarından birine gidip Salieri'nin CD'sini sorsak, alacağımız cevap muhtemelen "Bırakın şu katil adamı" olur. Salieri tek başına besteci kimliğiyle neden tanınmıyor?

Salieri iyi bir besteci aslında, ne yazık ki Mozart'ın çağdaşı. Çok çalışıyor, dua ediyor, kötü şeyler yapmak istemiyor. Ama Mozart gibi bir serseri oturuyor ve onun yüz senede yazamayacağı bir besteyi pat diye, üstelik tek nüsha halinde yazıyor. Musluk açık kalmış. Başka çağlarda yaşasalardı Salieri de iyi bir besteci olarak anılacaktı belki, bilmiyoruz. Tek başına onu hiç değerlendirmiyoruz çünkü.

Siz Salieri'ye ve Mozart'a nasıl yaklaştınız?

Bence ikisinin de haklı yanları var. Mozart dâhi olmasaydı rahat bir hayat yaşayacaktı belki. Mozart yazıyor ve yazdığı şey, dünyanın en büyük müziklerinden biri; ama mutlu değil. Salieri ise öyle müzikler yapayım diye çıldırıyor, çalışıyor, çalışıyor ama yapamıyor. Hem Mozart'ın hem de Salieri'nin dramı söz konusu aslında oyunda.

'AKM kapanın elinde kalıyor, yeni sahneye ihtiyaç var'

"Oyunu çok zor şartlarda sahneye koydum. Hayatım boyunca hiçbir oyuna bu kadar uzun süre harcamadım. Atatürk Kültür Merkezi'nin (AKM) meselelerinden, daha doğrusu izdihamından dolayı. Sahnede doğru dürüst çalışamadık bile. Bir oyun 3,5 ay çalışılınca oyuncu soğuyor, kopuyor. Opera, bale, orkestra, tiyatro hepimiz paylaşıyoruz salonu. Ayda bir ya da iki kez oynama şansımız var. Bir senede 15-20 temsil yapabileceğiz. Yazık. Rezil oluyoruz. Prova bile yapamıyoruz. Böyle tiyatro olur mu? Oyunun olgunlaşması, seyirciyle karşılaşması, oyuncunun yoğrulması gerekir. Nerde? Opera aynı anda iki eser çıkarıyor. Bale öyle, iki gün zaten orkestra. Yetmezmiş gibi bir de bakanlık tahsis yapıyor. Halk oyunlarının ne işi var orda? Günleri çok değerli olan AKM konusunda bakanlığın daha titiz, daha cimri davranması gerekiyor. AKM'nin tek alternmatifi TİM. O da uzak. Bakanlığın birinci görevi yönetime müdahale etmek değil, sanat ortamları oluşturmak. Yeni sahnelere ihtiyacımız var; ama sinemadan bozma değil, tiyatro sahnesine."

Rengin Ege